الشيخ رسول جعفريان
116
تاريخ سياسى اسلام (سيره رسول خدا ص) (فارسى)
ابن نديم آثار دينورى را برشمرده و دانش او را برگرفته از بصرىها و كوفىها دانسته است . او دينورى را متبحر در لغت ، هندسه ، حساب و هيئت معرفى كرده و وى را موثق شمرده است . « 1 » در عين حال ، اثر مهم او با نام اخبار الطوال بسيار با ارزش و حاوى اخبارى بديع و دست اول است . وى ايرانى بوده و با آن كه گرايش شعوبى ندارد ، توجهش به ايران سبب شده است تا كتابش مأخذ مهمى براى تاريخ ايران در آيد . كتاب او شامل سه قسمت است : بخش نخست اخبار انبيا و ملوك گذشته . بخش دوم اخبار ايران ، و بخش سوم اخبار دوران اسلامى تا سال 227 . اخبارالطوال را بايد از جمله تواريخ عمومى دانست كه در دوران رشد و بالندگى تاريخنگارى اسلامى ، در كنار تاريخ يعقوبى و تاريخ خليفة بن خياط و آثار مفقود ديگر پديد آمده است . بخش عمدهء اخبار وى ، دربارهء عراق و تحولات كوفه است . از اين جهت ، حوزهء مورد توجه او با نوشتههاى ابومخنف نزديك است . گرچه وى در دورهء پس از امويان نيز مطالب قابل توجهى دارد . دينورى در اين كتاب به سيرهء نبوى نپرداخته و از دوران خلفاى نخست ، تنها از فتوحات سخن گفته است . بحث از عثمان و مسائل دوران وى و شرح زندگى سياسى جامعهء اسلامى دوران امام على عليه السلام در ادامه آمده است . پس از آن ، از امويان و عباسيان سخن گفته و از حوزهء حوادث عراق خارج نشده است . بحث از تأسيس بغداد ، كشته شدن ابومسلم ، قيام نفس زكيه و سرگذشت امين و مأمون و نيز شورش بابك از بحثهاى اصلى اخبارالطوال است . اين سير ، نشانگر آن است كه وى صرفاً قصد ارائهء اخبار مربوط به ايران را داشته است . بخشى از نقلهاى وى از حوادث عراق بسيار با ارزش است . از آن جمله بخش مربوط به كربلا كه صفحات زيادى را به خود اختصاص داده است . ( صص 229 - 262 ) . اين حجم در قياس با ساير موارد ، حجم زيادى است . در عين حال ، هيچ اشارهاى به تشيّع وى نمىتوان كرد . خبرى از وى كه آورده است موسى بن جعفر عليهما السلام در حضور هارون اختلافات آتى امين و مأمون را يادآور شده شگفت مىنمايد . در اخبار الطوال از چند كتاب از جمله كتاب الملوك و اخبار الماضى از عبيد بن شريّه جرهمى كه براى معاويه تاريخ نقل مىكرده ياد شده است . در كنار آن ، تعبيرهايى از قبيل قال الهيثم ( بن عدى ) قال الكلبى ، قال الاصمعى و . . . ديده مىشود كه نشانگر برخى از مآخذ كتاب است . برخى به دليل آن كه نام كتاب او - اخبار الطوال - با حجم يك جلدى موجود سازگار
--> ( 1 ) . الفهرست ، ص 86 ، شرح حال او را عبد المنعم عامر در مقدمهء چاپ اخبار الطوال آورده است .